Het is onvermijdelijk dat vakbonden zich bezig houden met klimaatbeleid en de energiecrisis. Als de bond dat niet doet zal de klimaatcrisis zich vanzelf opdringen aan vakbondsleden en de bedrijven en instellingen waar ze werken.
Tekst: René Danen (2022)
Lang heeft de vakbeweging gedacht dat milieu en klimaat een bijzaak was voor vakbonden, iets om over te laten aan de milieubeweging. Maar nu de klimaatcrisis steeds zichtbaarder is en de energietransitie in volle gang, wordt duidelijk dat klimaatbeleid tot de kerntaken van de vakbond moet behoren. Als de vakbond niets aan klimaat doet zal de klimaatcrisis en de noodzakelijke energietransitie voor grote veranderingen zorgen in het werk en inkomen van onze leden, zonder dat we daar invloed op hebben. Als de bond niets aan het klimaat doet zal het probleem zich vanzelf aan onze achterban opdringen. Niet alleen in de vorm van hittegolven, overstromingen en bosbranden maar ook door stijgende energieprijzen, bedrijfssluitingen en veranderende werkomstandigheden.
Tata
Een recent voorbeeld daarvan is de situatie bij Tata Steel in IJmuiden. Lange tijd hebben de bedrijfsleiding van de staalfabriek, maar ook personeel en bonden, de noodzaak om te vergroenen ontkent of vooruitgeschoven. Totdat er onlangs een duidelijk signaal kwam uit de politiek; de fabriek vergroent Ăłf moet sluiten. Gelukkig had vakbond FNV vlak daarvoor een plan klaar liggen waarin omschakeling naar groene waterstof was uitgewerkt. Deze omschakeling is inmiddels in grote lijnen ook omarmt door de directie van het bedrijf.
Schiphol, havens en ziekenhuizen
Wat voor Tata Steel geldt, geldt voor veel andere bedrijven en instellingen in Nederland. In de huidige vorm kunnen ze geen onderdeel zijn van toekomst na de energietransitie, die noodzakelijk is om de klimaatcrisis te bestrijden. Uiteindelijk zullen alle bedrijven en instellingen om moeten schakelen en verduurzamen. De vakbond moet daar actief bij aanwezig zijn om de belangen van de werknemers en andere leden te behartigen. Wie er niet op tijd bij is mist de boot. Dan is er sprake van een Kodak-moment voor die bedrijven en kan er door de vakbonden alleen nog maar meegepraat worden over een sociaal plan bij sluiting. Duidelijk is dat de productie van fotorolletjes of typemachines geen werkbaar verdienmodel meer was tijdens en na de digitale revolutie van de jaren negentig. Hetzelfde principe geldt nu tijdens de klimaattransitie. Krimp is al aan de orde bij Schiphol en de regionale vliegvelden, met mogelijk minder werk tot gevolg. Bij energie- en netwerkbedrijven zoals Alliander zullen werknemers ook met grote organisatorische veranderingen te maken krijgen. En bijvoorbeeld bij het openbaar vervoer en de brandweer zullen juist meer werknemers nodig zijn om de klimaatcrisis te bestrijden. Alle bedrijven zullen op een of andere manier te maken krijgen met de impact van de klimaatcrisis. Ook ziekenhuizen bijvoorbeeld, waar men (mede door druk van werknemers) al begonnen is om de omslag te maken naar meer duurzame werkmethodes.
Mega-inflatie
Daarnaast zullen de komende 30 jaar veel grote sociale problemen gerelateerd zijn aan de klimaatcrisis. De huidige mega-inflatie, die mede veroorzaakt wordt door de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, is daar een voorbeeld van. De vakbond moet in de komende energietransitie pal staan voor de werknemersbelangen. Samenwerken met andere maatschappelijke organisaties die klimaatverandering willen tegengaan is daarbij belangrijk.
ITUC: “no jobs on a dead planet”
Op dat standpunt staat ook de ITUC (IVV). Die voert al enige jaren campagne met de leuze “no jobs on a dead planet”. De internationale bundeling van vakbonden was onder meer rond de klimaatconferentie van Parijs in 2015 daarmee actief. Ze heeft gelobbyd om ook klimaatrechtvaardigheid in het verdrag te krijgen.
Klimaatrechtvaardigheid in de milieubeweging.
Maar niet alleen de vakbeweging pleit voor klimaatrechtvaardigheid. Ook de Nederlandse milieubeweging zet dit principe centraal. Milieudefensie bijvoorbeeld zegt daarover op zijn website: “Klimaatrechtvaardigheid betekent: een goed leven op een gezonde aarde voor iedereen. Ongeacht je inkomen, je woonplaats, religie, gender, etniciteit en/of beperking. Om het klimaatprobleem op te lossen, moeten we naar de oorzaak kijken: de ongelijke verdeling van geld en macht in de wereld. Rijke mensen veroorzaken de meeste schade, terwijl arme mensen de gevolgen voelen. Als we de klimaatcrisis willen stoppen, moeten we deze cirkel doorbreken.”
Samenwerking milieu- en vakbeweging
De bekende klimaatgroepen en milieuorganisaties trekken samen op met vakbond FNV tijdens de grote klimaatmarsen waar afgelopen jaren tienduizenden mensen aan mee deden in Amsterdam en Den Haag. Omgekeerd was Milieudefensie-directeur Donald Pols onlangs een spreker op de FNV manifestatie in het Olympisch Stadion waar het ging over prijsinflatie en energiearmoede.
Jongeren letterlijk voorop
De klimaatmarsen laten zien dat heel veel jongeren zich betrokken voelen bij het klimaatprobleem. De jongsten (scholieren) lopen daarbij letterlijk voorop onder aanvoering van Fridays for Future de organisatie van Greta Thunberg. De wens van vakbonden om meer jongeren te betrekken bij hun activiteiten kan hier op aansluiten. CNV Jongeren is ook actief op dit onderwerp en schreef onder meer de nota “eerlijk, duurzaam, groen”.
Agenderen in pensioenfondsen
Pensioenfondsen gaan over een goede oudedagsvoorziening. Dan gaat het niet alleen om geld maar ook om droge voeten. Het zou ook moeten gaan over toekomstbestendig klimaatbeleid van bedrijven. Enkele grote pensioenfondsen (ABP, Metaal) hebben daarom al besloten om uit vervuilende fossiele bedrijven te stappen. PFZW/PGGM heeft die stap nog niet gezet. Vakbondsbestuurders in de pensioenfondsen kunnen een rol spelen in het toekomstbestendig maken van de fondsen. Fossiele investeringen zijn immers ook een groot financieel risico (stranded assets).
Onderdeel van CAO-onderhandelingen
Klimaatbeleid moet een vast onderdeel worden van CAO-onderhandelingen. Wat doet een bedrijf om klimaat- en toekomstbestendig te zijn en dus de werkgelegenheid op lange termijn te garanderen? Het voorbeeld van Tata laat zien dat het van belang is om daar met bedrijven afspraken over te maken. Bij grote transities moeten er ook afspraken gemaakt worden over eventuele compensatie van de werknemers (Just Transition). Bij sluiting van de kolencentrale in Amsterdam is bijvoorbeeld een zogenoemd Kolenfonds gevormd waaruit voor omscholing en compensatie voor ontslagen werknemers is gezorgd.
Bij de foto's: Zo'n 10 jaar geleden (nog voor het Parijs-akkoord van 2015) zaten we met een handvol mensen aan een keukentafel in Utrecht om een klimaatwerkgroep binnen de FNV op te richten. Het is goed om te zien dat er nu in 2023 een drukbezochte bijeenkomst was in het Vakbondshuis waar de overgang is gemaakt naar het nieuwe formele Netwerk Klimaat van de vakbond. De Klimaatcrisis wordt core business voor de vakbond. FNV-bestuurslid Bas van Weegberg zei op de bijeenkomst dat de bond zich veel nadrukkelijker met de klimaatcrisis gaat bezighouden. Ook bijvoorbeeld in de reguliere CAO-onderhandelingen en rond investeringen van pensioenfondsen. (Centraal Vakbondshuis FNV, Utrecht 22 april 2023)
(Foto’s: Rene Danen)